Lijnoefening geeft kijkje in elkaars keukens

Hoe zorg je ervoor dat je op operationeel, tactisch en strategisch niveau in dezelfde film komt? En hoe zorg je ervoor dat je elkaar tijdens een crisis écht begrijpt? Om hier grip op te krijgen organiseert de GHOR Brabant Midden-West-Noord 12 keer per jaar een lijnoefening. Het doel: kijken in elkaars keukens, dilemma’s delen en leren om dezelfde taal te spreken.

Het is een warme, broeierige dag: in het echt én in het scenario. Volgens het scenario heeft er een explosie plaatsgevonden in het theater De Parade in Den Bosch. Er was een voorstelling gaande, dus er zijn veel slachtoffers. Ook is er rookontwikkeling en instortingsgevaar. Wat er precies in de rook zit, is nog onbekend.

De OvD-G, die ter plaatse komt, neemt de omgeving in zich op. Ze ziet een hotel, een lyceum, een aantal kroegen en veel woningen. “Dit is groot", is haar eerste conclusie. “Heel erg groot.”

Eerste beeld
Ze zoekt contact met de eerste ambulance, die al langer ter plaatse is. Samen nemen ze het beeld door: er zijn twee T1-slachtoffers en tien T3’s. Maar dat is alleen buiten. Het aantal slachtoffers ín het theater zal nog vele malen groter zijn. De brand is nog niet onder controle en instortingsgevaar is reëel. Niemand mag het theater in zonder adembescherming.

De OvD-G heeft al opgeschaald naar code 20 en er is een noodhulpteam onderweg. Ook heeft ze de meldkamer gevraagd om een omgevingsscan te maken. “Heb jij op dit moment nog iets van mij nodig?” vraagt ze aan de medewerker van de eerste ambulance. “Nee, voor mij loopt alles", is zijn antwoord. “Dan ga ik nu het eerste motorkapoverleg in.”

Werelden samenbrengen
Ik ben te gast bij een lijnoefening van de GHOR Brabant Midden-West-Noord. “We hebben een vakbekwaamheidsprogramma waarin we de GHOR-piketfunctionarissen in een jaar voldoende bagage meegeven om aantoonbaar vakbekwaam te zijn", vertelt beleidsadviseur Erik Verhaagh. “Dat doen we met opleidingen, trainingen en oefeningen op operationeel, tactisch en strategisch niveau. De lijnoefeningen zijn bedoeld om die werelden samen te brengen. Tijdens een lijnoefening krijg je een kijkje in elkaars keuken. Daardoor zie je elkaars kwaliteiten en snap je beter waar anderen mee bezig zijn.

Je kunt je als OvD-G bijvoorbeeld zorgen maken over de psychosociale hulpverlening. Maar als je weet dat jouw collega’s op andere niveaus daar ook mee bezig zijn, dan kun je dat aapje al van je schouder afvegen. Dat geldt visa versa ook. Je krijgt tijdens een lijnoefening bovendien meer begrip voor elkaar en het geeft je inzicht in de afspraken die je met elkaar kunt maken, bijvoorbeeld over de informatie die je laagdrempelig met elkaar deelt.”

Stafsectie
Ook tijdens deze oefening kijken de deelnemers veelvuldig met elkaar mee. De OvD-G krijgt bijvoorbeeld een seintje als de stafsectie (het team op tactisch niveau) begint te vergaderen. “Oh, daar ben ik wel nieuwsgierig naar”, is haar reactie. “Dus ik ga zeker even kijken.”

De stafsectie bestaat uit de algemeen commandant geneeskundige zorg (ACGZ), het hoofd informatie geneeskundige zorg (HIN) en het hoofd ondersteuning geneeskundige zorg (HON). De HIN heeft de opdracht gekregen om de kwetsbare objecten in kaart te brengen. Zodra ze dat beeld compleet heeft, zal ze dat telefonisch doorgeven aan de OvD-G. De regionale ambulancevoorziening (RAV) heeft aangegeven dat zij te weinig personeel heeft. “Dat heeft mogelijk invloed op de hele keten”, is een van de constateringen.

Beeld helder krijgen
“Laten we kijken wat we al kunnen doen", stelt de ACGZ voor. “We kunnen op zijn minst de GAGS alvast bellen en vertellen wat de situatie is.” Een GAGS is een gezondheidskundig adviseur gevaarlijke stoffen. “Wil je de GAGS vragen om een handelingsperspectief dat we kunnen delen met onze partners?” vraagt ze aan een van haar collega’s.

De ACGZ wil ook graag weten wat voor voorstelling er speelde in het theater tijdens de explosie. Was dat een voorstelling voor jonge kinderen of voor pubers? En waren zij daar alleen of met hun ouders? “Ik wil een helder beeld krijgen van de doelgroep”, zegt ze. “Want die informatie is straks belangrijk voor de psychosociale hulpverlening.” Dat wordt uitgezocht.

Waarnemers
Tijdens de oefening worden de crisisfunctionarissen gevolgd en begeleid door waarnemers van Het Netwerkcentrum. Ze stemmen vooraf met hen af wat ze willen leren. Tijdens en na de oefening krijgen zij feedback op hun functioneren. “Ik vind het belangrijk dat de crisisfunctionarissen feedback krijgen van onafhankelijke waarnemers van buiten onze organisatie”, vertelt Erik.

“Het fijne van de waarnemers van Het Netwerkcentrum is dat zij uit de praktijk komen. Meestal doen zij een waarneming voor een rol die zij zelf ook vervullen. Dus ze weten waar ze het over hebben. Dat zorgt ervoor dat hun feedback hout snijdt. Gedurende het jaar worden alle waarnemingen verzameld en samengebracht in een portfolio. Daardoor krijgen de crisisfunctionarissen een goed beeld van hun sterke kanten, en van de punten die zij nog kunnen verbeteren.”

Reflectiemomenten
We zien ook tijdens deze oefening dat er regelmatig reflectiemomenten zijn. De crisisfunctionarissen vragen bijvoorbeeld aan hun waarnemer: ‘Even voor mijn lering: zit dit zus of zo?’

Dit reflectiemoment komt misschien nog wel het beste tot uitdrukking in het overleg dat de ACGZ heeft met de directeur publieke gezondheid (DPG). De DPG wil tijdens dit overleg een aantal zaken weten. Bijvoorbeeld: is de brand geïsoleerd? Of verwachten we meer explosies? En het is nu 37 graden Celsius. Is er voldoende aandacht voor het welzijn van de hulpverleners die in deze hitte aan het werk zijn. “In principe is dat aan de OvD-G”, zegt de ACGZ. “Maar ik zal daar wel even een extra check op doen.”

Na dit overleg deelt de DPG haar dilemma met haar waarnemer en de ACGZ. “Zijn de vragen die ik stel wel functioneel? Of loop ik daarmee in de weg?” De ACGZ merkt op dat ze dit niet als ‘in de weglopen’ ervaart. De waarnemer zegt dat veel crisisfunctionarissen dit meer als een cadeautje zien. “Want je noemt zaken waar zij zelf misschien nog niet aan gedacht hebben. En als je wel in de weg loopt, dan kan de ACGZ dat ook gewoon zeggen. Ze kan bijvoorbeeld zeggen: daar heb ik nu nog geen tijd voor, daar kom ik later op terug. Daarmee schuift ze het vooruit.”

Meer crisispartners
De GHOR houdt dit jaar 12 lijnoefeningen, zodat alle piketfunctionarissen een keer aan bod komen. Erik wil volgend jaar nog een stap verder gaan. “Ik zou het mooi vinden als volgend jaar ook onze acute zorgpartners mee kunnen oefenen, zoals de CrisisCoordinatoren (CRICO’s) en Informatie Coördinatoren (ICO’s) van de ziekenhuizen, de regionale ambulancevoorziening (RAV), de GGD’s en de HAP’s. Dit jaar kijken de CRICO’s van de RAV alvast mee. Verschillende crisisfunctionarissen hebben aangegeven dat ze volgend jaar graag meedoen, omdat het leereffect dan nog groter is.

En ik zou het al helemaal mooi vinden als we over twee jaar ook onze veiligheidspartners kunnen toevoegen, zoals de brandweer, de politie en bevolkingszorg. Dat zijn rollen die we nu invullen met het tegenspel. Als zij meedoen, kunnen wij laten zien wat de kracht van de GHOR is en wat zij van ons kunnen verwachten. Dat geeft meer onderling begrip en ik weet zeker dat we daar in de crisisaanpak profijt van zullen hebben.”

Scenario-denken
Terug naar de oefening. Het einde van de oefenochtend komt in zicht. De crisisfunctionarissen gaan bij elkaar staan om de verschillende scenario’s met elkaar te delen. Best case: de brand gaat snel uit, het gebouw stort niet in, er zijn weinig extra slachtoffers. Real case: er komen meer slachtoffers uit het theater, de zorgcontinuïteit komt flink onder druk te staan en er ontstaan langdurige gezondheidsklachten door de rook. “Daarom willen we al uit andere regio’s capaciteit gaan mobiliseren,” klinkt het.

Worst case: het gebouw stort in. De brand is onbeheersbaar. “Dat is het grootst mogelijke verlies dat we kunnen leiden”, zegt de OvD-G. Maar er speelt ook een worst case scenario op bestuurlijk niveau, als blijkt dat er iets niet klopte aan de vergunning van het theater en de verwijtbaarheid bij de gemeente ligt. Dat kan maatschappelijke onrust veroorzaken. “Dan wordt het grip 3. Al is het maar vanwege de maatschappelijke impact.”

Aan het einde van dit overleg constateert de waarnemer tevreden: “Ik heb het idee dat jullie allemaal in dezelfde film zitten. De OvD-G richt zich op het brongebied. De sectie en de DPG richten zich op de effecten. Maar jullie denken wel over dezelfde thema’s na.”

Verwarring rechtzetten
De oefening wordt afgesloten met een gezamenlijke evaluatie. Trainer Cindy Gielkens vraagt iedereen om een tip en een top te geven. “Ik vond het sterk dat we elkaar gemakkelijk wisten te vinden”, zegt de OvD-G. “Ik werd bijvoorbeeld gebeld omdat er verwarring was ontstaan over de opvanglocatie. Dat kon ik meteen rechtzetten, waardoor het geen eigen leven kon gaan leiden.”

De DPG vond het fijn om tijdens deze oefening de verschillende rollen in actie te zien. “Je ziet daardoor precies waar de verschillende vraagstukken liggen. Je voelt de dilemma’s en je ziet hoe mensen elkaar informeren. Ik vond het zelf mooi om te zien dat mensen goed naar elkaar luisteren. Iedereen checkte regelmatig bij elkaar of ze wel hetzelfde bedoelden. Je zag dat mensen elkaar daardoor goed begrepen en dat gaf rust.”

Ze vertelt dat ze in haar eigen evaluatie met haar eigen waarnemer besproken heeft welke thema’s relevant zijn voor de bestuurlijke tafels. “Aan een bestuurlijke tafel denken we soms te operationeel. Je loopt daarmee het risico dat je je gaat bemoeien met zaken die allang opgelost of aangekaart zijn. Deze oefening heeft mij enorm geholpen om goed te doorgronden wat er achter de schermen allemaal gaande is. Ik heb nu scherper voor ogen welke thema’s al opgepakt worden door anderen, waardoor het beter lukt om rolvast te blijven.”

Nieuwe groep
De oefening wordt afgesloten met een lunch. En terwijl de deelnemers van de ochtend nog even napraten, druppelen de deelnemers voor de oefening van vanmiddag alweer binnen. “Zij oefenen hetzelfde scenario”, vertelt Erik. “Maar andere mensen zorgen ook voor een andere groepsdynamiek.” Dus hij verwacht dat het vanmiddag toch weer heel anders kan verlopen, dan vanochtend.