Omgaan met schaarste: 'We kunnen leren van de Waddeneilanden'

Bij een crisis lopen we in Nederland al snel tegen onze grenzen aan. Op de Waddeneilanden zijn de hulpdiensten gewend aan schaarste. Hoe gaan zij daarmee om? Zes studenten van de Master of Crisis and Public Order Management (MCPM) deden onderzoek naar crisisbeheersing op de Nederlandse en Duitse Waddeneilanden. Ze ontdekten dat de hulpverleners daar verbazingwekkend vindingrijk zijn, iets waar we aan de vaste wal nog van kunnen leren.

Casper Kruizinga, Sytske Balt, Patrick van Nieuwenhuijze, Frans Willem van der Maas, Angelie Wiltschut en Johan Velner volgen naast hun baan de Master of Crisis and Public Order Management (MCPM) aan het NIPV. Als examenopdracht kozen zij ervoor om onderzoek te doen naar acute schaarste tijdens incidenten in geïsoleerde gemeenschappen. "De natuurbranden op de Veluwe in het voorjaar van 2025 bevestigden de kern van ons vraagstuk", zegt Casper. "Voor reguliere crises zijn we supergoed georganiseerd. Maar tijdens die branden zag je dat we bij grote crises ook uitgeput kunnen raken.” 

Patrick: “We hebben tijdens onze opleiding een college gekregen van Charlotte Boin en Adriëlle de Haan. Zij hebben het rapport ‘Strategieën voor schaarste' geschreven. Wij herkenden veel van wat zij beschrijven. Zo ontstond het idee om hier een vervolgonderzoek naar te doen.”

Hoe ontstond het idee om de Waddeneilanden als onderzoekslocatie te kiezen?
Casper: "Dat was een optelsom. De Waddeneilanden lijken geografisch en demografisch sterk op elkaar. Daardoor kun je de Nederlandse en Duitse aanpak goed met elkaar vergelijken. Bij incidenten heb je op de Waddeneilanden al snel te maken met schaarste. Bovendien is er seizoensfluctuatie.

Er wonen gemiddeld 5.000 mensen op een eiland. In het hoogseizoen kan dat groeien tot wel vier keer het aantal inwoners. De basisbezetting van politie, brandweer en ambulance blijft nagenoeg gelijk. Dat maakt de eilanden een perfecte proeftuin voor onderzoek naar acute schaarste."

Jullie hebben onderzocht hoe de hulpverleners op de eilanden de zes strategieën van Boin en De Haan toepassen. Welke strategie passen zij het meeste toe?
Patrick: "Capaciteit uitbreiden is het meest zichtbaar, en dan vooral door burgers en informele netwerken in te zetten. Bijvoorbeeld: een boer die in het natuurbrandenseizoen zijn giertank vol water naast de kazerne zet en meerijdt als de pieper van de brandweer afgaat. De KNRM die helpt bij bluswerkzaamheden in de duinen. Hoteleigenaren die zich melden bij een brand in een hotel en kamers aanbieden voor de gedupeerde toeristen. Zij zijn door niemand gebeld en komen uit zichzelf in actie.

Aan de vaste wal zeggen we dat we burgers graag willen betrekken. We willen weerbaar zijn. Maar in de praktijk vinden we dat soms lastig te operationaliseren. Op de eilanden is te zien hoe je die saamhorigheid daadwerkelijk georganiseerd krijgt.

Maar de capaciteit wordt ook verhoogd door de hulpverleners zelf. Als er een brand is, rijdt er standaard een busje met extra hulpverleners achter de brandweerauto aan. Aan de vaste wal is dat not done. Op de eilanden zeggen ze: we gaan gewoon met z'n allen, want we willen zo snel mogelijk die eerste klap uitdelen.”

Welke andere strategieën worden er veel toegepast?
Sytske: "We zien dat alle zes de strategieën die Charlotte en Adriëlle hebben geïdentificeerd worden ingezet, zoals het verlagen van de kwaliteitsnormen. Dat klinkt misschien negatief, maar dat is het niet per se. Ze verlagen de lat om in tijden van schaarste toch effectief hulp te kunnen bieden. Ze doen dat bijvoorbeeld door met minder mensen en minder materieel langer door te werken. Of ze laten taken over aan mensen die daar aan de vaste wal niet voor ingezet worden. Bijvoorbeeld: een politieagent die achter het stuur van een ambulance zit, zodat de verpleegkundige bij de patiënt achterin kan blijven en de ambulancechauffeur op de plaats van het incident blijft om daar hulp te verlenen. Dat soort constructies zie je aan de vaste wal niet."

Frans Willem: "Vaak zijn dit zelfs betere beslissingen dan star vasthouden aan de geldende protocollen. De eilandbewoners kunnen razendsnel schakelen. Ze kennen elkaars kwaliteiten en weten wat werkt. Ze bouwen hier een enorme ervaring mee op, die ze supersnel kunnen inzetten."

Casper: "En wat opviel: ze zijn zich ontzettend goed bewust van wat ze kunnen leveren én van wat ze niet kunnen. Kwaliteitsvermindering is voor hen geen noodoplossing die ze erbij nemen – het is een bewuste manier van werken in een schaarse omgeving. De keuze is: lagere normen of niets. Dan kies je voor lagere normen. Dat is geen wanhopige improvisatie, maar vindingrijkheid en een doordachte strategie."

Is er nog iets dat opviel?
Casper: "Ja, de beslissingsbevoegdheid ligt veel lager dan aan de vaste wal. Bij grote incidenten kan de reddingsboot maar één keer efficiënt varen: twintig minuten heen, twintig minuten terug. Er is geen tijd om te wachten tot de OvD-er ter plaatse is. De capaciteit van de boot is nodig voor het vervoer van de zwaargewonden. Dus de operationele mensen op het eiland managen zelf wie er wel of niet meegaat op de boot. Schaarste leidt dus heel direct tot meer operationele autonomie.”

De hulpdiensten op de Nederlandse eilanden werken dus ook met een eigen crisisstructuur. Hoe werkt dat?
Sytske: "Ze werken met een CoWa: Coördinatieteam Waddeneilanden. Dat is een soort motorkapoverleg, maar dan gestructureerder. Alle kolommen zitten erin: brandweer, politie, geneeskundig, gemeente, KNRM. De OvD's zitten daar niet in, want zij zijn meestal niet op het eiland aanwezig. Bij grotere incidenten is het CoWa de vooruitgeschoven post van het CoPI dat aan de vaste wal bij elkaar komt. Zij zijn de ogen en de oren op het eiland, en regelen veel zelf.”

Patrick: "Eén van hen krijgt de leiding. Dat kan iemand van de brandweer, de politie, gemeente, ambulancedienst of de KNRM zijn, afhankelijk van het incident. Iedereen luistert en werkt samen. Wij zijn aan de vaste wal gewend om naar de leidinggevenden van de politie, de GHOR of de brandweer te kijken. Zij hebben een eigen structuur en dat werkt goed."

Wat is het grootste verschil tussen de aanpak op de Nederlandse en de Duitse eilanden?
Sytske: "De Nederlandse hulpverleners werken veel met burgers samen, de Duitse niet. Een schilder op de Nederlandse eilanden heeft bijvoorbeeld zelf een constructie in elkaar gelast zodat hij met zijn verreiker van bovenaf kan blussen. Studenten van de zeevaartschool op Terschelling hebben een basiscursus scheepsbrandbestrijding gehad. Bij een duinbrand kunnen zij gewoon helpen. Op de Duitse eilanden is dat ondenkbaar. Het is juridisch dichtgetimmerd. Burgers mogen dat gewoon niet."

Patrick: "In Duitsland investeren ze juist sterk in materieel en vrijwilligers. Op één eiland hebben ze bijvoorbeeld 90 brandweervrijwilligers. Op een vergelijkbaar Nederlands eiland zijn dat er misschien 30. Ze rukken met een heel peloton uit voor een keukenbrandje – vanuit de gedachte: we drukken het meteen de kop in, want anders hebben we een groter probleem.

Dat heeft ook te maken met de manier waarop je naar risico's kijkt. De Duitsers willen de risico's zo veel mogelijk terugbrengen naar nul. Daarom investeren ze veel in capaciteit. In Nederland werken we meer scenariogericht en accepteren we een hoger restrisico. Dat zie je trouwens niet alleen op de eilanden, maar ook aan de vaste wal.”

Frans Willem: "En in Duitsland zijn ze wat gezagsgetrouwer. Ze houden vast aan protocollen. In Nederland zijn we gewend om buiten de lijntjes te kleuren, de randen op te zoeken. Dat zag je ook in de interviews terug. De ogen van de Nederlanders gingen twinkelen als er een anekdote boven water kwam. Sommigen draaien ook diensten aan de vaste wal. Maar als ze op het eiland zijn, werkt het gewoon anders. Ik herken dat zelf ook wel, vanuit mijn eigen werk in Zeeland."

Wat kunnen hulpdiensten aan de vaste wal leren van de eilandbewoners?
Sytske: "Investeer aan de voorkant in netwerken met burgers en andere organisaties. Op de eilanden werkt dat goed omdat ze structureel met schaarste leven. Ze investeren structureel in contacten, bekendheid en vertrouwen. Aan de vaste wal vertrouwen we vooral op de procedures en de bijstand. Als die bijstand er niet meer is, gaan we pas nadenken over een alternatief.”

Patrick: "En benoem schaarste als risico. In de plannen die we maken wordt schaarste bijna nooit als scenario opgenomen. Dit terwijl we steeds meer incidenten zien waarbij de capaciteit de beperkende factor is, zoals grootschalige natuurbranden en grote demonstraties op meerdere plekken tegelijk. Welke keuzes maken we als het knelt? De eilandbewoners hebben daar vooraf over nagedacht. Ze hebben al besloten: eerst levens redden, dan dit, dan dat. Ik vraag me af of crisisfunctionarissen aan de vaste wal dat ook zo scherp hebben."

Frans Willem: "En er was nog iets anders dat mij opviel, met name bij de politie. De Duitsers denken als nationale organisatie ook echt nationaal. Als zij bijvoorbeeld in het noorden iets nodig hebben, wordt dat binnen een dag geregeld vanuit het zuiden. Wij hebben ook een nationale politie, maar denken meer vanuit regionale eenheden en vanuit de eigen portemonnee. Je kunt je ook afvragen: de capaciteit is er, waarom zetten we die niet gewoon in?"

Casper: "En kijk vanuit de context en niet vanuit je eigen referentiekader. Veel procedures die worden ontwikkeld, passen niet binnen de context van de hulpverleners op de eilanden. Het is makkelijk om vanuit de bril van de vaste wal naar de eilanden te kijken en een oordeel te vellen. Maar je kunt ook zien hoe zij met beperkte middelen en beperkte menskracht incidenten met elkaar oplossen. De vindingrijkheid, het vertrouwen en de saamhorigheid, dat is mooi om te zien. Daar kunnen wij nog wat van leren."

Zijn er nog bepaalde anekdotes die jullie erg zijn bijgebleven?
Sytske: "Ja, op één van de eilanden was een lichaam aangespoeld, helemaal op het puntje van het eiland. Er was hoogwater op komst, dus de hulpverleners op het eiland wisten: als we nu niets doen, wordt het lichaam weer de zee ingetrokken. Als zij zich aan de protocollen hadden gehouden, waren zij niet snel genoeg geweest. Met een KNRM-voertuig zijn ze het strand opgereden en hebben ze het lichaam nog net op tijd weggehaald. Ze hebben achteraf een tik op hun vingers gekregen. Maar ze konden het lichaam wel teruggeven aan de familie. Dat is uiteindelijk waar je het voor doet."