Danny Hiddingh (links) en Jan Pol
Danny Hiddingh (links) en Jan Pol
Danny Hiddingh (links) en Jan Pol
Danny Hiddingh (links) en Jan Pol
Defensie wil meer samenwerken met het bedrijfsleven, maar loopt nog tegen oude denkpatronen aan. Toch wordt er al wel samen geoefend. Danny Hiddingh van de genie en Jan Pol van ICA bouwden dit jaar onder meer een krijgsgevangenenkamp tijdens oefening Fighter Lion en een noodperron voor de jaarlijkse oefening van het Calamiteitenhospitaal. Als Defensie het bedrijfsleven vooraf laat meedenken, “dan zijn we in tijden van crisis al op de helft,” zegt Danny.
Defensie moet groeien en hoeft daarbij niet alles zelf te kunnen. Zeker bij een crisis in Nederland kan het bedrijfsleven veel betekenen, zegt Danny Hiddingh. Daarom oefent de genie met ICA, een samenwerkingsverband van bedrijven uit onder meer de bouw, bruggenbouw en evenementenbouw. In een crisis kunnen zij gezamenlijk hun capaciteit inzetten. Een van die ICA-leden bouwt bijvoorbeeld binnen een aantal weken een festival zoals Defqon.1 op. Dit is hun dagelijkse werk en hun aanpak wordt continu in de praktijk getest. “Wij moeten dus niet de illusie hebben dat wij met ons eigen ingenieursbureau een tijdelijk kamp beter en sneller kunnen bouwen.”
Danny werkt als hoofd Bureau Schaalbare Genie bij 101 Geniebataljon van Defensie. Om de genie schaalbaar te maken, kijkt hij nadrukkelijk naar het bedrijfsleven, waaronder ICA.
Jan Pol, kwartiermaker bij ICA, bouwt al zo'n vijf jaar aan de relatie met de genie. “Het idee van whole of society is dat we het met z'n allen doen,” zegt hij. Hoe ziet die samenwerking eruit, waar schuurt het nog en hoe willen zij de komende jaren naar elkaar toegroeien?
Hoe is jullie samenwerking ontstaan?
Danny: “Ik ben vorig jaar bij het 101 Geniebataljon gestart met de opdracht om de genie schaalbaar te maken. Al snel ontdekte ik dat we daarvoor op het bedrijfsleven moeten leunen. Daarbij moeten we wel af van het traditionele denken, waarin bedrijven een contract sluiten en hun eigen product verkopen. Jan gaat een stap verder: hij investeert in de relatie en wil echt begrijpen wat wij nodig hebben. Bovendien had hij al een prachtig netwerk opgezet waarmee we konden gaan oefenen.”
Wat doet ICA anders dan een gewone leverancier?
Jan: “Een gewone leverancier denkt in producten, wij denken in effecten. Dat hebben we geleerd van de coronacrisis. Gemeenten vroegen bedrijven toen om tenten en hekken te leveren. Maar het is beter om aan te geven wat je wilt bereiken, bijvoorbeeld duizend mensen per dag vaccineren. Dan kunnen wij meedenken.
Zo willen we ook met Defensie samenwerken. Defensie bepaalt wát er nodig is. De militaire experts en het bedrijfsleven werken samen uit hóé dat geleverd kan worden. Dat is een fundamenteel andere manier van denken. Wereldwijd wordt gekeken naar hoe Oekraïne een succesvol ecosysteem voor dronewarfare heeft opgebouwd. Daar staat niet het succes van individuele leveranciers centraal, maar het gezamenlijke resultaat en het beoogde operationele effect. Zo'n resultaatgericht ecosysteem wil ICA ook opbouwen.”
Denkt Defensie nu nog te weinig in effecten?
Danny: “We hebben nu heel veel raamcontracten waarmee we materieel en personeel kunnen afroepen. Willen we opschalen, dan krijgen we in één keer tien of twintig shovels erbij. Dat is op zich prima, maar bij de genie, de geneeskundige dienst en de logistiek is onze output vaak vergelijkbaar met die van bijvoorbeeld een civiele aannemer. In een Nederlandse crisis moeten we dus niet denken dat wij tot betere oplossingen komen dan bedrijven die dit dagelijks doen.
We kunnen beter de markt vragen om een bepaald effect te bereiken, en het hoe aan hen overlaten. Het liefst doen we dat met een partij die snapt hoe Defensie denkt. We weten niet hoe een oorlog eruit gaat zien, maar als we een richting geven, kan het bedrijfsleven daar alvast oplossingen voor bedenken. Dan ben je in tijden van crisis al op de helft.”
Hoe geef je zo'n samenwerking vorm in de koude fase?
Danny: “De organisatie is nog niet ingericht op het stimuleren van de juiste samenwerkingsvorm. De uitdaging zit hem in het veranderen van structuren in de keten. Samen met de inkooporganisatie moeten we zoeken naar de juiste vormen om samenwerking met het bedrijfsleven mogelijk te maken.
Wij willen aan de voorkant een hoofdrichting geven, zonder alles in een contract dicht te timmeren. In tijden van crisis willen we snel één partij kunnen benaderen die ons kent en die snapt wat we nodig hebben. Dat is op dit moment binnen Defensie nog lastig in te kleden, omdat we gebonden zijn aan de Europese aanbestedingsregels. We mogen niet zomaar één partij benaderen.”
Ondanks die juridische en contractuele belemmeringen oefenen jullie al samen. Kun je daar iets meer over vertellen?
Jan: “Begin dit jaar zijn we gestart met het oefenen met het Operationeel Ondersteuningscommando Land, dat de landmachteenheden ondersteunt. Defensie zit in een herstelopgave, met gaten in materieel, mensen en misschien zelfs kennis. De brigadegeneraal wil dat oplossen door met het bedrijfsleven samen te werken.
Je moet het zo zien. Defensie bouwt oplossingen die uit allerlei losse elementen bestaan, zoals aggregaten. Voor elk element is er een apart contract, met eigen randvoorwaarden, levertijden en boeteclausules. Al die elementen op elkaar afstemmen kost veel tijd en mankracht, en die mensen heeft Defensie niet.
Waarom zou je dat allemaal zelf doen? Vraag het bedrijfsleven om samen met militaire experts tot oplossingen te komen, van tijdelijke opslag en legering tot een krijgsgevangenenkamp, een brug of een noodwaterstation.”
Wat was de eerste oefening?
Jan: “Dat was in maart, tijdens de oefening Phoenix Spear. Daarin werden we uitgedaagd om mee te denken over het verplaatsen en opnieuw huisvesten van krijgsgevangenen.
In deze tabletop-oefening werd een krijgsgevangenenkamp in het oosten van Europa aangevallen en moest het naar het achtergebied worden verplaatst. Defensie deed de verplaatsing; het ontvangen van de gevangenen en het bouwen van het nieuwe kamp deden we samen, civiel en militair.
We hebben hier aan beide kanten veel van geleerd. Er was veel informatie niet beschikbaar, en toch hebben we volgens mij kwalitatief goede planvorming neergelegd.”
Bleef het bij dat plan?
Jan: “Nee. Na de oefening zei de generaal: ik wil dit plan tijdens een oefening uitvoeren, en het dus daadwerkelijk bouwen. Het plan was een kamp voor tweehonderd mensen, opschaalbaar naar tweeduizend. We hebben daar tijdens oefening Fighter Lion een eerste minimale versie van gebouwd.
We hebben tijdens het bouwen nog twee extra scenario's uitgewerkt tot een plan: het bewaken en beveiligen van het kamp, en noodherstel na een aanval op een Nederlandse haven. We wilden daarbovenop nog twee scenario's uitwerken: het herstellen van een brug op een militaire corridor en inundatie, waarbij een gebied onder water loopt door bijvoorbeeld sabotage aan een dijk. Voor die scenario's was helaas geen tijd meer.”
En eind oktober hebben jullie meegedaan aan de jaarlijkse oefening van het Calamiteitenhospitaal genaamd ‘Dubbelspoor’. Hoe is dat tot stand gekomen?
Danny: “Het Calamiteitenhospitaal houdt jaarlijks een grootschalige oefening. Dit jaar kwamen gewonde militairen per trein aan en moesten ze naar ambulances worden overgebracht. Ons bataljon moest ervoor zorgen dat dat mogelijk was. Maar in een oorlogssituatie, als dit scenario te verwachten valt, is ons bataljon in Oost-Europa actief. Daarom willen we deze taak civiel laten uitvoeren en beoefenen. Mijn pitch was: laten we ICA inzetten. Zij hadden met het krijgsgevangenenkamp al laten zien wat ze konden.
Er was een perron nodig op het spooraansluitpunt bij De Vlasakkers, een oefenterrein bij Amersfoort. Daar ligt normaal gesproken alleen een kopperron. Voor het in- en uitladen van gewonden heb je een extra perron nodig, omdat de deuren aan de zijkant zitten.”
Wat leerden jullie van deze oefening?
Jan: “Voor ons was dit een mooi leermoment. We kregen een document van het ingenieursbureau van Defensie met een eerste idee. Op basis daarvan hebben wij een visueel ontwerp gemaakt. Maar geld is een van de belangrijkste randvoorwaarden: het budget bepaalt de oplossingsrichting. Onze oplossing was hartstikke goed, maar iets te duur.
‘Het budget bepaalt de oplossingsrichting’
We hebben toen onmiddellijk geschakeld, en dat vind ik nou echt ecosysteemgedrag. Verschillende ICA-partners zochten mee naar een betaalbaar alternatief. Er ontstond een heen-en-weerspel met Danny, die het weer voorlegde aan operatieleiders en technische experts. Zo werk je samen naar een eindpunt toe.”
Wat was het grote verschil tussen het eerste ontwerp en de uiteindelijke oplossing?
Danny: “Het eerste ontwerp kwam voort uit het klassieke denken. Ons ingenieursbureau had een perron voor ogen waar een ambulance direct op kon rijden. Operationeel is dat logisch: dan verplaats je de gewonden zo weinig mogelijk van trein naar ambulance en heb je een snelle doorlooptijd.
Omdat deze oplossing te duur was, zijn we in een co-creatie gestapt waarbij de gebruiker de vraag kreeg: wat heb je minimaal nodig? Zo kwamen we tot een platform dat geschikt is voor personen. De mensen worden op een brancard via een helling naar beneden gebracht.”
Wat is de belangrijkste les?
Danny: “Dat we niet eerst zelf een oplossing moeten bedenken en pas daarna kijken wie het kan maken en wat het kost. Betrek de civiele markt meteen, want daar zit veel kennis. Bespreek samen de minimale behoeften, geef een richtinggevend budget mee en laat de civiele partij aan de slag gaan. Wij sturen dan vanaf de zijlijn bij, met een tikje naar links en een tikje naar rechts. De andere les is dat we een manier moeten vinden om zulke opdrachten in geval van crisis snel te kunnen uitbesteden. Maar dan wel aan een partij op wie je kunt rekenen. De constructie moet dus ook mogelijk maken dat je in de koude fase al kunt samenwerken en oefenen.”
‘Laat de civiele partij zelf aan de slag gaan’
Jan: “Innovatie betekent dat je bestaande kaders en werkwijzen doorbreekt. Dat je daarbij weerstand ervaart, kun je zien als een teken dat je echt vernieuwende stappen zet. Bij Defensie zeggen ze: train as you fight. Waar wij nu tegenaan lopen, is eigenlijk the fight to get to the fight.”
Wat zijn de volgende stappen?
Danny: “Ik wil me op twee sporen focussen. Ten eerste wil ik onderzoeken hoe ik kan blijven oefenen met partijen zoals ICA. De nadruk komt dan te liggen op tabletops, omdat die minder kosten en net zoveel opleveren als een oefening in het veld.
Ten tweede wil ik samen met onze inkooporganisatie en het bedrijfsleven om tafel gaan. Zo kunnen we elkaar uitdagen om naar elkaar toe te komen. Bovendien wil ik bedrijven in het netwerk van Defensie blijven motiveren om te investeren, zonder dat we alles in contracten vastleggen. Bedrijven kunnen bijvoorbeeld investeren door mee te doen aan tabletops en oefeningen, en door hun eigen bedrijfsvoering weerbaarder te maken. Het zou mooi zijn als daar een gunningsvoordeel tegenover staat.”
Dus liever tabletops dan bouwen in het veld?
Jan: “Ja, ik ben het met Danny eens dat daar de grootste winst in zit. Het gaat erom dat we elkaars werkwijze leren begrijpen. De militaire context kenmerkt zich bijvoorbeeld door bevelsstructuren, gedeelde verantwoordelijkheden en een gestructureerde informatieketen. De civiele context gaat meer uit van marktwerking, een contractuele verdeling van verantwoordelijkheden en snelle, flexibele informatie-uitwisseling. We moeten ook elkaars taal leren begrijpen.
‘Met tabletops leer je elkaars werkwijze begrijpen’
Het bouwen van het krijgsgevangenenkamp was ook waardevol, omdat dit de aandacht trekt van beleidsbepalers, die uiteindelijk nodig zijn om te kunnen veranderen. Een tabletop zien ze niet. In het veld schuurt het op andere punten, dus daar leer je weer iets anders. Als ik 10 euro zou hebben, zou ik er 8 aan tabletops besteden en 2 aan oefeningen in het veld.”
Veiligheidsregio's en andere overheden staan voor vergelijkbare vragen. Wat kunnen zij hiervan leren?
Jan: “Vanuit ICA zie ik dat het niet werkt als iedere overheid apart contracten sluit. We hebben 25 veiligheidsregio's, 21 waterschappen, 12 provincies, zo'n 340 gemeenten en tal van ministeries. Die kunnen allemaal een contract hebben met dezelfde pompenleverancier. Maar wat als ze in een crisis tegelijk die pomp nodig hebben? Dan kan de leverancier zich op overmacht beroepen. En ik wil ook niet zelf de schaarste verdelen. Dat moet landelijk gebeuren, onder regie van de overheid.”
Danny: “Ik heb niet per se een les die ik zou willen delen, maar wel een oproep aan iedereen die met crisisbeheersing bezig is: zoek veel meer de integratie op. Neem een brug op de A1 die wij hard nodig hebben voor een militaire operatie, maar die te zwak is. Wie gaat die verstevigen? En wie is de baas als daar een incident gebeurt? De veiligheidsregio, de gemeente, Rijkswaterstaat, Defensie? Ik denk niet dat we daar een vast antwoord op moeten vinden. Wel dat we over zulke scenario's in gesprek moeten gaan. Weerbaarheid houdt niet op als je eigen vinkjeslijst is gevuld.”
Jan: “Juist dit soort scenario's hoop ik vurig in 2027 te kunnen gaan oefenen. Onze vitale infrastructuur valt uit, en dan? Iedereen is ervan, en daardoor is niemand ervan. Dat is het risico.”
Kan het bedrijfsleven in een crisis eigenlijk wel zomaar opschalen?
Jan: “De meeste bedrijven draaien op tachtig procent van hun capaciteit, soms zelfs richting de honderd procent. Anders is het niet rendabel. In een crisis hebben ze dus weinig ruimte over. Met veel bedrijven naast elkaar creëer je wel een volume, en dat is ICA.
Om verder te kunnen opschalen, gaan onze leden met hun klanten in gesprek. Ik stel me voor dat hun klanten naast een normaal commercieel contract, ook een weerbaarheidscontract af kunnen sluiten. Het zou mooi zijn als ze daar in aanbestedingen gunstig op beoordeeld worden.”
‘Kan een bedrijf altijd leveren of beroept het zich tijdens een crisis op overmacht?’
Danny: “In zo'n weerbaarheidscontract spreek je vooraf af wat er gebeurt als we in een crisis prioriteiten moeten stellen. Bijvoorbeeld: een bedrijf stopt dan met de bouw van een nieuwe woonwijk, omdat die middelen nodig zijn om een militaire corridor open te houden. Het bedrijf wordt daarvoor gecompenseerd. Dat soort afspraken mis ik nu in de bestaande raamcontracten. Hoe zorg je ervoor dat je altijd kunt leveren? Of trek je de overmachtkaart als jouw systemen uitvallen? Ik vind dat je best iets mag verwachten van partners die je nodig hebt in tijden van crisis, en daar mag ook iets tegenover staan.”
Zijn er meer voordelen van een samenwerkingsverband boven een contract met één leverancier?
Jan: “Het grootste voordeel is dat je minder kwetsbaar bent. Het is vaak bekend welk bedrijf een grote aanbesteding wint. Dus bij een conflict wordt dat bedrijf als eerste doelwit van een cyberaanval of sabotage. Binnen ICA zitten meerdere bedrijven die hetzelfde kunnen: valt er een uit, dan nemen anderen het over. Hoe wij de taken verdelen, ziet een tegenstander niet.”
‘In een samenwerkingsverband ben je minder kwetsbaar’
Danny: “Meerdere bedrijven achter de hand hebben, vind ik een heel mooie oplossing. Bij Defensie werken we ook zo: valt het primaire verbindingsmiddel uit, dan hebben we een secundair, en daarna een derde. In vredestijd is zo'n reserve een kostenpost, maar in een conflict zou het de norm moeten zijn.”
Tot slot: wat betekent deze manier van werken voor Defensie en het bedrijfsleven?
Danny: “Binnen Defensie hoor ik steeds vaker: het uitgangspunt is civiel, tenzij. Kijk dus eerst naar het effect dat je wilt bereiken, en of het nodig is om dit door een militair te laten doen. Tussen de volledig getrainde militair en de civiele partner zit een heel spectrum. Misschien zijn er tussenvormen mogelijk zodat veel meer mensen een bijdrage kunnen leveren.”
Jan: “Voor bedrijven betekent het dat iedereen kan meedoen. Bij een gewone aanbesteding krijgen slechts enkele bedrijven een contract. Binnen ICA levert ieder bedrijf naar eigen vermogen een bijdrage. We zitten dan niet als concurrenten aan tafel, maar als groep die gezamenlijk meer capaciteit biedt. Uiteindelijk doen we dit met z'n allen.”