Sturen op Veiligheid: ‘Je bent ook verantwoordelijk als je niets doet’

De Master-opleidingen Risicomanagement en Publiek Management bestaan respectievelijk 15 en 35 jaar. Om dat te vieren organiseerde de Universiteit Twente begin november de conferentie Sturen op Veiligheid. Voormalig luitenant-generaal Mart de Kruif, verschillende burgemeesters en vele anderen schetsten hoe wij ons kunnen weren tegen de dreigingen van nu.

“We zien een crisis vaak wel aankomen”, zegt Mart de Kruif tijdens de eerste presentatie. Voor enkele voorbeelden duikt hij de geschiedenis in. In 1794 werden we als land aangevallen door het Franse leger. Prins Willem V wilde de Fransen tegenhouden en stelde de Hollandse Waterlinie in werking. Het hele gebied tussen de Lek en de Linge liep onder water waardoor de opmars van het leger gestopt werd. In december ging het vriezen en konden de Fransen het water moeiteloos oversteken. “Dat hadden we kunnen zien aankomen”, zegt Mart.

Hij noemt ook enkele voorbeelden uit het recente verleden, zoals het uitbreken van de oorlog in Oekraïne en de coronacrisis. “Veel wetenschappers hebben ons gewaarschuwd voor een pandemie, maar we hebben daar niet naar gehandeld.”

Denkfout
Hoe komt het dat we ons niet of onvoldoende voorbereiden op een naderende crisis? Mart noemt daar een aantal redenen voor. “We hebben sterk de neiging om ons te focussen op overzichtelijke problemen en de grote uitdagingen niet te noemen. Je ziet dat nu ook gebeuren. De laatste jaren is er in de politiek vooral veel gesproken over immigratie en bestaanszekerheid. De echt grote uitdagingen, zoals de bedreiging van onze vrijheid en klimaatverandering werden nauwelijks genoemd. Bovendien is onze samenleving supergecompliceerd geworden. Daardoor zijn mensen huiverig om besluiten te nemen. Ze maken de denkfout dat je niet verantwoordelijk bent als je geen besluit neemt. Mijns inziens klopt dat niet. Je bent ook verantwoordelijk als je iets níet gedaan hebt.”

Weerbaar
Het is belangrijk dat we als land de komende jaren weerbaarder worden. Mart zegt dat een goede voorbereiding op de oorlogsdreiging grofweg uit drie elementen bestaat: een fysiek, conceptueel en mentaal deel. Deze drie elementen moeten met elkaar in evenwicht zijn. Mart begint met het fysieke deel. “De vijand ontwikkelt continu nieuwe producten. Je ziet dat nu ook gebeuren met de drones die ons luchtruim verstoren. Je moet zelf ook producten ontwikkelen die een goede tegenreactie kunnen geven.”

Het tweede deel is conceptueel. “Je ziet niet elke crises aankomen. Toch moet je overal op voorbereid zijn.” Mart laat een foto zien van de aankomst van de slachtoffers van de MH17-ramp in 2019 op het vliegveld in Eindhoven. “We waren als Defensie voorbereid op het scenario dat een missie een keer meer dan 40 dodelijke slachtoffers tegelijk zou eisen. Dus toen de ramp met de MH17 plaatsvond, hadden we daar al plannen voor klaarliggen. We wisten hoe we snel veel auto’s konden regelen, welke routes deze auto’s zouden rijden, hoe we de gasten konden ontvangen, etc. Dus het helpt als je al iets hebt klaarliggen, zodat je in een vergelijkbaar scenario snel kunt schakelen.”

Mart zegt bovendien dat het belangrijk is om te leren van de lessen uit eerdere crises. “We zijn in Nederland wereldkampioen in het identificeren van lessons learned, maar niet in het implementeren daarvan. Dat blijft vaak wat bureaucratisch. We kunnen daarin een voorbeeld nemen aan de Oekraïners. Zij weten stand te houden omdat zij sneller leren dan de Russen.”

Mentaal
Het laatste element is: mentaal. “Je wint een oorlog niet door een regime te verslaan, maar door de wil van de tegenstander te breken”, zegt Mart. Daarom is het belangrijk om mentaal sterk te zijn. “Dat vraagt om leiderschap."

"We leven nu al 80 jaar in vrede. Dat komt omdat er na de Tweede Wereldoorlog leiders opgestaan zijn die besloten dat ze iets moesten doen aan de haat tussen Frankrijk en Duitsland. Ze stapten over hun eigen schaduw heen en zeiden wat er moest gebeuren om tot langdurige vrede te komen. Dat soort leiderschap slaagt niet altijd. Maar het is wel belangrijk dat iemand het doet. Want: als wij het niet doen, wie dan wel?”

Paneldiscussie
Na de presentatie van Mart volgt er een paneldiscussie. Wat doen de panelleden om Nederland weerbaar te maken? “We hebben als gemeentes 70 miljoen euro van het Rijk gekregen om iets te doen aan weerbaarheid”, zegt Bouke Arends, burgemeester van Westland. “Dat is een half miljoen per gemeente. We willen de juiste dingen doen, en daar zijn we nog zoekende in.”

Roeland Reijers, CISO bij de Universiteit van Amsterdam en de Hogeschool van Amsterdam, zegt dat het niet meevalt om mensen voor te bereiden op een dreiging die zij niet zien. “Wij worden dagelijks digitaal aangevallen, maar de daders blijven onzichtbaar. Toch moeten wij ons daar wel tegen weren.” Hij merkt in zijn eigen organisatie dat mensen niet altijd genoeg tijd vrijmaken voor veiligheid vanwege de werkdruk. Die tendens ziet hij ook in de rest van de samenleving. “We hebben nu in Utrecht gezien wat de effecten zijn van vervuild drinkwater. Toch heeft niet iedereen massaal water ingekocht om klaar te zijn voor de volgende crisis.”

Martin Moree, risicomanager bij de Rabobank, zegt dat financiële instellingen over het algemeen goed voorbereid zijn op crises, zoals langdurige stroomuitval. Dus bij een stroomuitval gaat de financiële dienstverlening gewoon door. “Maar dit is wel een keer eindig, als het lang aanhoudt”, zegt hij. Roelof Bleeker, burgemeester van Enschede, zegt dat het om die reden belangrijk is om samen met organisaties doorleefsessies te houden. “Je kunt een stroomuitval van 10 dagen niet oefenen. In een doorleefsessie kom je erachter hoe anderen reageren op een crisis. Blijven de supermarkten bijvoorbeeld open? Of zullen zij hun deuren sluiten?”

Annette Bronsvoort, burgemeester van Oost Gelre, zegt dat ze in haar gemeente ook inzet op bewustwording. Wat gaan medewerkers bijvoorbeeld doen tijdens een crisis? Zetten ze zich dan in voor de organisatie? Of gaan ze naar huis om hun eigen gezin te helpen? “De gesprekken die we voeren helpen om daar inzicht in te krijgen.”

BurgerReserve
Na het plenaire gedeelte en een lunch is het tijd voor de deelsessies. Ik schuif zelf aan bij de deelsessie over de BurgerReserve. Oprichter Hugo Goedhart vertelt dat dit initiatief ontstaan is als programma waarmee studenten laagdrempelig kennis konden maken met Defensie. “We kwamen er al snel achter dat veel jongeren best wel een bijdrage willen leveren. Maar niet iedereen wil militair worden.” Zo is het idee van de BurgerReserve ontstaan.

Bij de BurgerReserve kunnen mensen een opleiding volgen tot reservist. Vervolgens zijn zij klaar voor een maatschappelijke inzet, bijvoorbeeld bij de milieupolitie. “We zijn nog aan het pionieren”, zegt Robert-Jan Brouwer. “We willen met veiligheidsregio’s gaan samenwerken. Burgerreservisten kunnen bij een crisis bijvoorbeeld helpen bij de noodsteunpunten. Ook zijn we in gesprek met studenten en studieverenigingen die overwegen om de opleiding tot BurgerReservist aan te bieden aan hun leden, mogelijk als onderdeel van de introductieperiode."

Hugo en Robert-Jan zien ook een rol voor het bedrijfsleven weggelegd. “We weten dat medewerkers zich minder snel ziekmelden, als zij zich maatschappelijk kunnen inzetten. Dus misschien kunnen bedrijven hun medewerkers de mogelijkheid bieden om hun persoonlijke opleidingsbudget te gebruiken om BurgerReservist te worden. Dit is voor bedrijven én medewerkers een goede manier om maatschappelijk betrokken te zijn.”

Ethiek van risico’s
Ik sluit de dag af met een deelsessie over de ethiek van risico’s, gegeven door universitair docent Jan Peter Bergen. Hij vraagt de groep om activiteiten te bedenken die risicoloos zijn. Al snel komen we tot de conclusie dat we dan alleen bij kleine, banale dingen uitkomen. “We lopen dus in deze samenleving allemaal risico’s. Dan is het wel zo netjes om die risico’s zo goed mogelijk te verdelen.”

Jan Peter pakt de bekende formule erbij die vaak gebruikt wordt bij het maken van een risicoanalyse: kans x impact. “Je hoort vaak dat een risico onacceptabel is, als de kans en de impact groot zijn. Maar is dat wel zo?” De universitair docent waagt dat te betwijfelen.

Nuance
Aan de hand van een aantal voorbeelden laat hij zien dat het vaak veel genuanceerder ligt. Soms ben je appels met peren aan het vergelijken. Of je focust je op de kortetermijneffecten waarbij je de langetermijneffecten over het hoofd ziet. Jan Peter legt ook uit dat er een verschil is tussen de risico’s die je zelf aangaat en de risico’s die anderen aan jou opleggen. En soms moeten er keuzes gemaakt worden. Hoe ethisch is het dan om de risico’s neer te leggen bij een zwakke groep in onze samenleving? Of is het ethischer dat de sterkste schouders de grootste risico’s dragen?

De deelsessie geeft veel stof tot nadenken. Het zorgt er bovendien voor dat je wat kritischer gaat kijken naar de uitkomsten van risicoanalyses. Met alle opgedane kennis wordt de dag afgesloten met een diner in het hotel op het universiteitsterrein. Een mooi einde van een inspirerende dag.